Các dạng tranh chấp đất đai được hòa giải ở cơ sở  

Theo quy định của pháp luật hiện hành, có những tranh chấp phải thực hiện hòa giải cơ sở trước khi cơ quan nhà nước có thẩm quyền giải quyết. Đó là các tranh chấp đất đai phát sinh giữa những người sử dụng đất với nhau:

 Các tranh chấp về quyền chiếm hữu, quản lý và sử dụng đất.

Các tranh chấp về tài sản liên quan đến đất đai.

Các tranh chấp về chuyển quyền sử dụng đất

Xét về bản chất, đây là những tranh chấp dân sự giữa các chủ thể bình đẳng về quyền và nghĩa vụ. Nguyên tắc tự nguyện, thiện chí, thỏa thuận và tự định đoạt của các bên đóng vai trò chi phối quá trình giải quyết tranh chấp. Do đó, hòa giải ở cơ sở được xem là phương thức phù hợp nhằm giúp các bên tháo gỡ bất đồng ngay từ giai đoạn đầu, hạn chế phát sinh khiếu kiện kéo dài.

Thực tiễn cho thấy nhiều vụ tranh chấp đất đai bắt nguồn từ những hiểu lầm, mâu thuẫn nhỏ trong quan hệ láng giềng hoặc gia đình. Nếu được hòa giải kịp thời, các bên có thể tìm được tiếng nói chung, vừa bảo đảm quyền lợi hợp pháp vừa duy trì tình đoàn kết trong cộng đồng dân cư.

Các dạng tranh chấp đất đai không hòa giải ở cơ sở     

Bên cạnh các tranh chấp dân sự nêu trên, pháp luật cũng ghi nhận nhiều tranh chấp liên quan đến hoạt động quản lý nhà nước về đất đai không thuộc phạm vi hòa giải ở cơ sở, như:

- Tranh chấp về quyết định thu hồi đất của cơ quan nhà nước có thẩm quyền sử dụng vào mục đích phát triển kinh tế;

- Tranh chấp về giá đất bồi thường; thực hiện phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất;

- Tranh chấp về việc xây dựng khu tái định cư, chất lượng khu tái định cư;
- Tranh chấp về việc đào tạo, chuyển đổi nghề cho người trực tiếp sản xuất bị mất đất nông nghiệp mà không có đất nông nghiệp khác để bồi thường;

- Tranh chấp liên quan đến việc cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất (gồm tranh chấp về điều kiện cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất; tranh chấp về đối tượng cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất; tranh chấp về nghĩa vụ tài chính mà người sử dụng đất phải nộp khi được cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất; tranh chấp về số liệu diện tích đất ghi trong Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất).

Đây không còn là những tranh chấp dân sự giữa các cá nhân với nhau mà là các tranh chấp hành chính giữa người sử dụng đất và cơ quan nhà nước có thẩm quyền. Trong trường hợp này, người dân thực hiện quyền khiếu nại, tố cáo hoặc khởi kiện vụ án hành chính theo quy định của pháp luật để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình.

Bản chất pháp lý của hòa giải ở cơ sở

Hòa giải ở cơ sở được điều chỉnh bởi Luật Hòa giải ở cơ sở năm 2013. Đây là phương thức giải quyết tranh chấp mang tính xã hội, cộng đồng, dựa trên sự tự nguyện của các bên và sự hỗ trợ của hòa giải viên.

Về bản chất pháp lý, hòa giải ở cơ sở không phải là hoạt động thực thi quyền lực nhà nước mà là hoạt động vận động, thuyết phục nhằm giúp các bên tự thỏa thuận, tự giải quyết mâu thuẫn. Hòa giải viên không có quyền đưa ra phán quyết hay quyết định bắt buộc thi hành mà chỉ đóng vai trò trung gian, hướng dẫn các bên đạt được sự đồng thuận.

Giá trị lớn nhất của hòa giải ở cơ sở không nằm ở việc xác định đúng – sai theo nghĩa pháp lý thuần túy mà ở khả năng hàn gắn các mối quan hệ xã hội, giữ gìn tình làng nghĩa xóm, củng cố khối đại đoàn kết toàn dân và phòng ngừa các tranh chấp phát sinh phức tạp hơn trong tương lai.

Chính vì vậy, hòa giải ở cơ sở được đánh giá là một thiết chế mang tính nhân văn sâu sắc, phát huy vai trò tự quản của cộng đồng dân cư và phù hợp với truyền thống văn hóa của người Việt Nam.

Bản chất pháp lý của hòa giải tranh chấp đất đai tại UBND cấp xã

Khác với hòa giải ở cơ sở, hòa giải tranh chấp đất đai tại UBND cấp xã được quy định trong Luật Đất đai năm 2024 và các văn bản hướng dẫn thi hành.

Đây là một thủ tục hành chính đặc thù do cơ quan nhà nước có thẩm quyền tổ chức thực hiện. Mặc dù vẫn mang tính chất hòa giải, đối thoại, nhưng hoạt động này gắn với chức năng quản lý nhà nước về đất đai và được tiến hành theo trình tự, thủ tục luật định.

Khoản 1 Điều 235 Luật Đất đai năm 2024 tiếp tục khẳng định Nhà nước khuyến khích các bên tự hòa giải hoặc hòa giải ở cơ sở. Tuy nhiên, đối với nhiều tranh chấp đất đai thuộc thẩm quyền giải quyết của cơ quan nhà nước hoặc Tòa án, hòa giải tại

UBND cấp xã là bước thủ tục quan trọng trước khi chuyển sang giai đoạn giải quyết tiếp theo.

Bản chất của thủ tục này không đơn thuần là sự hỗ trợ thỏa thuận giữa các bên mà còn là quá trình cơ quan nhà nước xác minh nguồn gốc đất, thu thập tài liệu, làm rõ hiện trạng sử dụng đất và ghi nhận kết quả bằng biên bản theo mẫu thống nhất. Vì vậy, đây là hoạt động mang tính pháp lý và chứng cứ cao hơn rất nhiều so với hòa giải ở cơ sở.

Thực tiễn cho thấy hòa giải ở cơ sở và hòa giải tại UBND cấp xã không phải là hai cơ chế thay thế lẫn nhau mà có mối quan hệ bổ trợ, hỗ trợ lẫn nhau trong giải quyết tranh chấp đất đai. Hòa giải ở cơ sở phát huy hiệu quả trong việc xử lý các mâu thuẫn nhỏ, ngăn ngừa tranh chấp phát sinh hoặc leo thang. Trong khi đó, hòa giải tại UBND cấp xã là cơ chế mang tính pháp lý cao hơn, góp phần sàng lọc, làm rõ nội dung tranh chấp trước khi chuyển sang giai đoạn tố tụng hoặc giải quyết hành chính.
Việc nhận thức đúng bản chất pháp lý của từng hình thức hòa giải có ý nghĩa quan trọng đối với người dân, cán bộ cơ sở và các cơ quan có thẩm quyền. Điều này không chỉ giúp lựa chọn đúng phương thức giải quyết tranh chấp mà còn bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của các bên, tiết kiệm thời gian, chi phí xã hội và góp phần giữ vững ổn định chính trị, trật tự an toàn xã hội ở địa phương.

Trong bối cảnh Luật Đất đai năm 2024 đã có hiệu lực thi hành, việc tăng cường tuyên truyền, phổ biến các quy định về hòa giải tranh chấp đất đai là yêu cầu cần thiết nhằm nâng cao nhận thức pháp luật của người dân, phát huy vai trò của hòa giải ở cơ sở và nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước về đất đai.