Đầu năm 1970, Đồi Xã Đốc được quân Mỹ lựa chọn để xây dựng một cứ điểm quân sự quy mô lớn. Với vị trí chiến lược đặc biệt quan trọng, từ điểm cao này, địch có thể kiểm soát toàn bộ hành lang liên lạc từ vùng rừng núi xuống đồng bằng, đồng thời cô lập căn cứ cách mạng Nước Oa – cơ quan đầu não của Quân khu 5. Chúng tiến hành san ủi đồi núi, dựng lên một hệ thống phòng thủ kiên cố với 147 lô cốt, hầm ngầm lớn nhỏ, bao quanh là 5 lớp rào kẽm gai và bãi mìn dày đặc. Vòng ngoài bố trí 28 vọng gác, canh phòng nghiêm ngặt ngày đêm. Ban đêm, hệ thống đèn pha và pháo sáng liên tục quét sáng cả một vùng rộng lớn, biến núi rừng thành một không gian rực sáng, nhằm phát hiện mọi dấu hiệu xâm nhập từ xa.

Ảnh tư liệu Đồn xã Đốc tháng 3/1971

Không chỉ vậy, cứ điểm này còn được yểm trợ hỏa lực mạnh mẽ từ các trận địa pháo 105mm và 155mm đặt tại Phước Lâm, Tiên Phước, cùng với máy bay trinh sát, cường kích và trực thăng vũ trang từ căn cứ Chu Lai luôn sẵn sàng chi viện. Với hơn 250 lính Mỹ và quân đội Sài Gòn trấn giữ, Đồn Xã Đốc thực sự trở thành một “pháo đài thép” giữa đại ngàn, một mắt xích quan trọng trong chiến lược quân sự của địch tại khu vực này.

Trước tình hình đó, Bộ Tư lệnh Quân khu 5 đã hạ quyết tâm phải tiêu diệt bằng được cứ điểm Xã Đốc, nhằm phá vỡ thế kìm kẹp, khai thông hành lang chiến lược. Nhiệm vụ được giao cho Tiểu đoàn Đặc công 409 – đơn vị tinh nhuệ, dày dạn kinh nghiệm trong tác chiến đặc công. Những ngày trước trận đánh, các chiến sĩ đã nhiều lần luồn sâu, bám sát mục tiêu, kiên trì trinh sát từng vị trí hầm hào, từng lớp rào thép gai, nắm chắc quy luật hoạt động của địch. Trong điều kiện vô cùng nguy hiểm, họ vẫn âm thầm hoạt động ngay sát cứ điểm, có lúc chỉ cách địch vài chục mét nhưng vẫn giữ được tuyệt đối bí mật.

Mọi phương án tác chiến được xây dựng một cách khoa học, tỉ mỉ. Từng mũi tiến công được phân công rõ ràng, từng mục tiêu then chốt được xác định chính xác. Đến chiều ngày 27 tháng 3 năm 1971, toàn bộ công tác chuẩn bị đã hoàn tất, sẵn sàng cho một trận đánh mang tính quyết định.

Đêm 27 rạng sáng 28 tháng 3 năm 1971, dưới ánh pháo sáng chói lòa của địch, 91 cán bộ, chiến sĩ đặc công chia thành 8 mũi, lặng lẽ áp sát mục tiêu. Không một tiếng động, không một sơ suất, từng bước chân được tính toán cẩn trọng. Họ vượt qua các lớp rào thép gai, bãi mìn và hệ thống canh gác dày đặc, tiến sát vào trung tâm cứ điểm trong sự căng thẳng tột độ.

Đúng 0 giờ 45 phút ngày 28 tháng 3 năm 1971, tiếng bộc phá vang lên xé toang màn đêm, mở ra cửa đột nhập vào cứ điểm. Ngay lập tức, các mũi tiến công đồng loạt xung phong, tạo nên thế trận “nở hoa trong lòng địch” – một nghệ thuật tác chiến đặc công độc đáo của quân đội ta.

Tiếng súng AK vang lên dồn dập, B40, thủ pháo và lựu đạn liên tiếp nổ, đánh thẳng vào các mục tiêu trọng yếu như trận địa pháo, sân bay dã chiến, khu chỉ huy. Bị tiến công bất ngờ, quân địch hoàn toàn rối loạn, không kịp tổ chức phản công. Nhiều tên hoảng loạn chui xuống hầm ngầm cố thủ, số khác tìm đường tháo chạy trong vô vọng. Tuy nhiên, trước thế tiến công nhanh, mạnh và chính xác của quân ta, mọi sự kháng cự đều bị đập tan. Các chiến sĩ đặc công đã tiêu diệt từng ổ đề kháng, làm chủ hoàn toàn cứ điểm chỉ trong hơn 30 phút chiến đấu.

Khi pháo binh địch từ xa bắt đầu nã đạn chi viện thì quân ta đã hoàn thành nhiệm vụ và nhanh chóng rút khỏi trận địa an toàn. Trận đánh diễn ra nhanh gọn, bất ngờ và hiệu quả, thể hiện trình độ tác chiến đặc công ở mức cao, làm cho đối phương không kịp trở tay.

Trong ký ức của những người lính năm xưa, trận đánh Đồn Xã Đốc không chỉ là một chiến công, mà còn là minh chứng cho ý chí sắt đá và tinh thần quyết chiến, quyết thắng.

“Lúc đó, chúng tôi xác định đây là trận đánh then chốt. Dù địch phòng thủ rất kiên cố, nhưng với tinh thần quyết tâm cao, anh em đã vượt qua mọi khó khăn, bí mật áp sát mục tiêu. Khi nổ súng, tất cả đều đồng lòng, phối hợp chặt chẽ, đánh nhanh, đánh gọn, giành thắng lợi...” Ông Đỗ Quang Trụ - mũi trưởng mũi 2, tiểu đoàn đặc công 409 cho biết.

Hình Các chiến sĩ tiểu đoàn đặc công 409 - Quân khu V viếng hương bia Di tích chiến thắng Đồn xã Đốc năm 2025. Ảnh THÚY VÂN

Những lời kể mộc mạc nhưng đầy khí phách ấy đã khắc họa rõ nét tinh thần quả cảm của bộ đội đặc công – lực lượng làm nên những chiến công vang dội trong lịch sử. Chiến thắng Đồn Xã Đốc đã gây tổn thất nặng nề cho quân Mỹ, buộc chúng phải rút khỏi khu vực Trà My. Cứ điểm cuối cùng của Mỹ – ngụy trên mảnh đất này bị xóa sổ hoàn toàn. Đây là trận đánh quy mô lớn cuối cùng của quân Mỹ tại Quảng Nam – Đà Nẵng và trên chiến trường Quân khu 5, đánh dấu sự thất bại trong chiến lược quân sự của địch tại khu vực này.

Làm nên chiến thắng ấy không chỉ có sự mưu trí, dũng cảm của các chiến sĩ đặc công, mà còn có sự đóng góp thầm lặng nhưng vô cùng to lớn của đồng bào các dân tộc Trà Đốc. Họ đã dẫn đường, tiếp tế, che chở bộ đội trong từng cánh rừng, con suối, tạo nên sức mạnh tổng hợp của chiến tranh nhân dân. Góp phần làm nên chiến thắng ấy còn có sự hy sinh thầm lặng của đồng bào các dân tộc tại chỗ – những người dân một lòng theo Đảng, theo cách mạng.

“Hồi đó bà con mình giúp bộ đội nhiều lắm. Dẫn đường qua rừng, tiếp tế lương thực, giữ bí mật tuyệt đối. Dù gian khổ, nguy hiểm nhưng ai cũng một lòng tin tưởng cách mạng, quyết tâm cùng bộ đội đánh thắng...” Ông Đinh Văn Dênh – Thôn 3 xã Trà Đốc nói

Chính sự đùm bọc, chở che của nhân dân đã trở thành hậu phương vững chắc, góp phần làm nên sức mạnh tổng hợp, tạo nên chiến thắng vẻ vang.

Chiến thắng Đồn Xã Đốc đã khai thông hành lang chiến lược, tạo điều kiện thuận lợi cho các lực lượng cách mạng tiến công, góp phần vào thắng lợi chung trong công cuộc giải phóng Quảng Nam – Đà Nẵng và tiến tới giải phóng hoàn toàn miền Nam, thống nhất đất nước.

Các chiến sĩ tiểu đoàn đặc công 409 - Quân khu V viếng hương bia Di tích chiến thắng Đồn xã Đốc năm 2025. Ảnh THÚY VÂN

55 năm đã trôi qua, Đồi Xã Đốc hôm nay đã trở thành Di tích lịch sử cấp quốc gia – một “địa chỉ đỏ” thiêng liêng để giáo dục truyền thống cách mạng cho các thế hệ trẻ. Những dấu tích của chiến tranh vẫn còn đó, như những chứng nhân lặng lẽ kể lại câu chuyện về một thời hào hùng của dân tộc.

Trên mảnh đất năm xưa, cuộc sống mới đang từng ngày đổi thay. Những con đường đã được mở rộng, những bản làng ngày càng khởi sắc. Đồng bào Trà Đốc hôm nay vẫn tiếp tục phát huy truyền thống anh hùng, đoàn kết, vượt khó, xây dựng quê hương ngày càng phát triển.Tiếp nối truyền thống hào hùng ấy, thế hệ trẻ xã Trà Đốc hôm nay đang nỗ lực viết tiếp những trang sử mới trên chính mảnh đất quê hương.

Nửa thế kỷ đã trôi qua kể từ chiến thắng lịch sử ấy, Trà Đốc hôm nay đang từng ngày thay da đổi thịt. Trên nền tảng truyền thống cách mạng kiên cường, Đảng bộ và Nhân dân xã nhà đang nỗ lực xây dựng hệ thống chính trị vững mạnh, nâng cao năng lực lãnh đạo, phát huy vai trò nêu gương của cán bộ, đảng viên.

Kinh tế từng bước chuyển mình rõ nét với định hướng tái cơ cấu nông nghiệp, phát triển các loại cây trồng, vật nuôi có giá trị như quế Trà My, cây dược liệu, chăn nuôi dê, bò; từng bước hình thành các mô hình sản xuất theo chuỗi giá trị, gắn với sản phẩm OCOP. Hạ tầng giao thông, thủy lợi, điện – nước được đầu tư đồng bộ, tạo điều kiện thuận lợi cho sản xuất và đời sống đồng bào nơi đây. Song song đó, lĩnh vực văn hóa – xã hội tiếp tục được quan tâm toàn diện. Giáo dục, y tế không ngừng được nâng cao chất lượng; đời sống vật chất, tinh thần của người dân ngày càng cải thiện. Bản sắc văn hóa các dân tộc được gìn giữ và phát huy, mở ra tiềm năng phát triển du lịch cộng đồng, du lịch sinh thái gắn với cảnh quan thiên nhiên đặc sắc của địa phương.

Quốc phòng – an ninh được giữ vững, thế trận lòng dân ngày càng bền chặt. Phong trào toàn dân bảo vệ an ninh Tổ quốc lan tỏa sâu rộng, góp phần giữ gìn bình yên cho từng thôn, nóc.

Với những định hướng đột phá về chuyển đổi số, phát triển hạ tầng, khai thác tiềm năng văn hóa – du lịch, Trà Đốc đang từng bước vươn mình mạnh mẽ, hướng tới mục tiêu phát triển bền vững, nâng cao đời sống nhân dân.

Từ chiến thắng năm xưa đến hành trình dựng xây hôm nay, Trà Đốc vẫn luôn kiên định một niềm tin – niềm tin vào Đảng, vào sức mạnh đoàn kết của Nhân dân. Và chính niềm tin ấy sẽ tiếp tục là động lực để quê hương anh hùng viết tiếp những trang sử vẻ vang trong thời kỳ mới.

Chiến thắng Đồn Xã Đốc không chỉ là một dấu mốc lịch sử, mà còn là biểu tượng của ý chí kiên cường, lòng dũng cảm và trí tuệ Việt Nam. 55 năm đã qua, nhưng hào khí năm xưa vẫn còn vang vọng, trở thành nguồn động lực to lớn để các thế hệ hôm nay và mai sau tiếp tục phấn đấu, dựng xây quê hương, đất nước ngày càng giàu đẹp.Từ quá khứ hào hùng ấy, Trà Đốc hôm nay đang vững bước đi lên, viết tiếp những mùa xuân mới trên chính mảnh đất anh hùng – nơi bản hùng ca Xã Đốc sẽ mãi mãi vang vọng cùng thời gian.